บ้านหมื่นมณีมโนปการ
ปี พ.ศ.2463
บ้านหมื่นมณีมโนปการ
ปี พ.ศ. 2463
"บ้านยายขาบ" เรือนสักร้อยปีที่เป็นความทรงจำร่วมของชุมชนริมน้ำน่าน
“บ้านหมื่นมณีมโนปการ” หรือที่คนในพื้นที่รู้จักกันในชื่อ “บ้านยายขาบ” คือเรือนไม้สักอายุกว่าร้อยปีที่เป็นทั้งที่อยู่อาศัยของลูกหลานหลายรุ่น และพื้นที่แห่งความทรงจำร่วมของชุมชน ผู้คนจำนวนไม่น้อยเคยเดินขึ้นเรือนหลังนี้ในฐานะแขกของงานบุญ ญาติพี่น้อง เพื่อนบ้าน หรือเด็ก ๆ ที่เติบโตมาพร้อมเรื่องเล่าของบ้านริมแม่น้ำแห่งนี้
บ้านหลังนี้สร้างแล้วเสร็จใน พ.ศ. 2468 หลังจากที่มีการรื้อบ้านเดิมใกล้วัดมาปลูกใหม่ริมแม่น้ำน่าน เนื่องจากครอบครัวขยายตัวและวิถีชีวิตต้องพึ่งพาสายน้ำเป็นหลัก ทั้งการอุปโภคบริโภค การเพาะปลูก และการสัญจร ในอดีตบริเวณชานหลังบ้านมีบันไดทอดลงสู่แม่น้ำโดยตรง แม้ปัจจุบันจะถูกรื้อออกไปแล้ว แต่บรรยากาศของบ้านยังคงสะท้อนความผูกพันระหว่างผู้คนกับสายน้ำได้เป็นอย่างดี
บ้านหมื่นมณีมโนปการเป็นเรือนไทยไม้สักทองทั้งหลัง สร้างโดยช่างพื้นเมืองจากไม้สักที่นำมาจากป่าอีกฟากของแม่น้ำน่าน ภายในบ้านใช้ไม้สักแผ่นใหญ่ตามขนาดที่ได้มา สะท้อนการนำไม้มาใช้สร้างบ้านโดยไม่ได้แปรรูปมากนัก โดดเด่นด้วยหลังคาทรงสูง หน้าจั่วโปร่ง และใต้ถุนยกสูงตามภูมิปัญญาการอยู่อาศัยในเขตร้อนชื้น ทั้งยังออกแบบให้มีเพดานสูง พร้อมช่องลมและช่องระบายอากาศลายตะแกรงรอบอาคาร เพื่อช่วยให้อากาศถ่ายเทได้ดีตามธรรมชาติ
พื้นที่ภายในแบ่งออกเป็นสี่ส่วน ได้แก่ ห้องใต้ ห้องกลาง ห้องเหนือ และห้องหน้ามุข โดยห้องเหนือและห้องใต้เป็นที่อยู่ของลูกหลาน ปัจจุบันห้องใต้ถูกปรับเป็นห้องแสดงนิทรรศการ ส่วนห้องกลางเป็นห้องของผู้ใหญ่ คือคุณปู่คุณย่า ขณะที่ห้องหน้ามุขซึ่งเป็นพื้นที่กว้างที่สุดของบ้าน ถูกใช้เป็นทั้งห้องรับแขก พื้นที่จัดงานบุญ งานลิเก และงานสำคัญของครอบครัว ในช่วงเวลาปกติที่ไม่ได้ใช้จัดงาน ห้องมุขจะไม่มีเฟอร์นิเจอร์ เตียง หรือที่นั่งใด ๆ เนื่องจากในอดีตพื้นที่นี้ใช้เป็นที่นอนของแขกหรือลูกหลานที่มาเยือน โดยปูที่นอนร่วมกันหลายคน ห้องนี้จึงถูกปล่อยโล่งไว้
ต่อมาใน พ.ศ. 2476 บ้านได้รับการปรับปรุงครั้งสำคัญเมื่อนายบรรลือ บุตรชายของครอบครัว กลับมารับราชการที่อำเภอตรอน มีการเปลี่ยนเสาใต้ถุนจากไม้เป็นคอนกรีตเพื่อเพิ่มความแข็งแรง และปรับรูปแบบหน้าต่างให้มีช่องลมมากขึ้น โดยมีช่างจีนเป็นผู้ทำเสาคอนกรีตให้ หลังจากนั้นยังมีการซ่อมแซมเป็นครั้งคราวอยู่เสมอ จนในปี พ.ศ. 2561 บ้านหมื่นมณีมโนปการได้รับประกาศนียบัตร “อาคารควรค่าแก่การอนุรักษ์ ประจำปี 2561” จากสมาคมสถาปนิกสยามในพระบรมราชูปถัมภ์
บ้านหมื่นมณีมโนปการได้รับการปรับให้เป็นแหล่งเรียนรู้ทางประวัติศาสตร์ของชุมชน ภายในจัดแสดงเรื่องราวของบุคคลสำคัญอย่างหมื่นมณีมโนปการและลูกหลานบ้านยายขาบ ควบคู่ไปกับประวัติศาสตร์และบริบทของพื้นที่ริมน้ำน่าน ขณะที่ตัวเรือนยังทำหน้าที่เป็นภาพสะท้อนวิถีชีวิตของผู้คนที่ผูกพันกับสายน้ำ ตลอดจนภูมิปัญญาการออกแบบสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นที่สามารถรับมือกับสภาพอากาศร้อนชื้นได้อย่างเหมาะสม
