พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติน่าน
พ.ศ. 2446
ย้อนรอยหอคำน่าน คุ้มหลวงหลังสุดท้ายของเจ้าผู้ครองนคร
ยามสายตาปะทะเข้ากับอาคารก่ออิฐถือปูน 2 ชั้นสีนวลตาใจกลางเมืองน่าน น้อยคนนักจะรู้ว่า อดีตพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติน่านแห่งนี้ เคยเป็นหอคำหรือคุ้มหลวงของพระเจ้าสุริยพงพงษ์ผลิตเดชฯ (เจ้าผู้ครองนครน่านองค์ที่ 63) เพื่อใช้เป็นศูนย์กลางการบริหารราชการแผ่นดินและที่พำนักส่วนพระองค์
ความโดดเด่นทางสถาปัตยกรรม คือผังอาคารเป็นตรีมุขและหลังคาทรงปั้นหยา อันเป็นสัญลักษณ์ความศิวิไลซ์แบบตะวันตกที่หลั่งไหลเข้ามาผ่านทางสยามในยุครัชกาลที่ 5 ทว่า สล่าเมืองน่านก็มาทวงคืนจิตวิญญาณท้องถิ่นด้วยการตลบฝีมือสลักเสลางานไม้แกะสลักลวดลายเครือเถาไว้ตามช่องระเบียง ชายคา และบานหน้าต่าง เข้าคู่กับกลอนประตูแบบตะวันตกที่นำเข้ามาแบบลงตัว
พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติน่านค้ำจุนฐานรากด้วยการก่ออิฐหนาเท่ากันวางยาวไปตามแนวตึก วางบนชั้นดินและทรายบดอัดแน่น ถือเป็นเทคนิคการก่ออิฐสลับแบบอังกฤษ เพื่อรองรับระบบผนังรับน้ำหนักไร้เสาแกนกลาง ขณะที่โครงสร้างส่วนหลังคาผสานเทคนิคระบบจั่วเครื่องประตุ หรือในล้านนาเรียกว่าม้าตั่งไหม มีค้ำยันทแยงแบบตะวันตกเพื่อความมั่นคงแข็งแรง ช่างโบราณใช้การทำเดือยเพื่อยึดโยงไม้แต่ละชิ้นด้วยการสับและวางทับสอดเดือยโดยไร้ตะปู ก่อนจะมุงด้วยกระเบื้องแป้นเกล็ดตามแบบฉบับดั้งเดิม
ยอดหลังคาประดับเครื่องลำยองแบบไทยประเพณีชั้นสูง ทั้งช่อฟ้าทรงจงอยปากนก ตัวลำยองรวยระกา ใบระกา และหางหงส์รูปเศียรนาค หัวใจสำคัญของอาคารคือแผงไม้หน้าบันจำหลักมีรูปนาค 2 ตัวเกี่ยวกระหวัดหางกัน ตรงกลางโอบล้อมรูปโคอุสุภราชทรงเครื่องยืนบนแท่นในวงรี เป็นตราประทับหนังสือราชการของพระเจ้าสุริยพงษ์ผลิตเดชฯ ที่ได้รับอิทธิพลมาจากศาสตร์การออกแบบตราประจำตระกูลของยุโรป เป็นสัญลักษณ์สะท้อนถึงชนชั้นและฐานานุศักดิ์ของผู้เป็นเจ้าของอาคารได้อย่างชัดเจน
กงล้อแห่งประวัติศาสตร์ก็หมุนเปลี่ยนผู้อยู่อาศัยไปตลอดกาล หลังจากเจ้ามหาพรหมสุรธาดา เจ้าผู้ครองนครน่านองค์สุดท้ายพิราลัยใน พ.ศ. 2475 ระบบเจ้าผู้ครองนครปิดฉากลง ทายาทและเจ้านายบุตรหลานจึงได้ร่วมใจกันส่งมอบหอคำพร้อมที่ดินทั้งหมดนี้ให้รัฐบาล เพื่อใช้ประโยชน์เป็นศาลากลางจังหวัดน่านในเวลานั้น
ก่อนที่ในเวลาต่อมา กระทรวงมหาดไทยได้ก่อสร้างศาลากลางจังหวัดหลังใหม่ขึ้น กรมศิลปากรจึงได้ขอรับมอบอาคารแห่งนี้มาดูแลจัดตั้งเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติน่านใน พ.ศ. 2517 พร้อมเปิดให้ประชาชนเข้าชมอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 14 สิงหาคม พ.ศ. 2530
