คุ้มเจ้าเมฆวดี
พ.ศ. 2450
เรือนใจร้อยปีที่ค้ำจุนด้วยรัก และกลิ่นกรุ่นของสำรับตำรับเจ้า
สถาปัตยกรรมบางแห่งไม่ได้หยัดยืนอยู่ได้ด้วยเหตุผลทางการเมือง แต่ถูกส่งต่อมานับร้อยปีด้วยอานุภาพของความรัก ที่นี่คือคุ้มเจ้าเมฆวดี เรือนไม้ยกใต้ถุนสูง สถาปัตยกรรมล้านนาผสมตะวันตก โครงสร้างก่ออิฐฉาบปูนและไม้ที่หยัดยืนผ่านกาลเวลามาตั้งแต่ พ.ศ. 2450 เดิมที่นี่คือคุ้มของเจ้าราชวงศ์สุทธิสาร ณ น่าน โอรสลำดับที่ 8 ในพระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดชฯ กับเจ้าบัวเขียว ณ น่าน ธิดาคนโตในเจ้ามหาพรหมสุรธาดา โดยพระองค์ทรงตั้งพระทัยสร้างเรือนหลังนี้ขึ้นเพื่อเป็นเรือนหอให้ เจ้าเมฆวดี ณ น่าน กับเจ้าน้อยหล โอรสในเจ้าหนานบุญรังษี ซึ่งเป็นโอรสอีกองค์ในพระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดชฯ
ตัวเรือนชั้นบนสร้างด้วยไม้สักและไม้แดง ในอดีตเป็นเรือนไม้ยกใต้ถุนสูงตามลักษณะภูมิประเทศเพื่อหนีน้ำและเปิดรับลม ทว่า สล่าซ่อนรายละเอียดแบบตะวันตกเอาไว้อย่างแยบยล ตั้งแต่บันไดทางขึ้นเป็นงานก่ออิฐถือปูนปูกระเบื้อง เจาะช่องป่องไข่ หรือช่องลมทรงไข่ต่อเนื่องเป็นระยะ นำสายตาขึ้นสู่ระเบียงไม้ที่ประดับประดาด้วยงานฉลุลายเรียงตัวเป็นรูปโก่งคิ้วอย่างชดช้อย
จุดเด่นด้านสถาปัตยกรรมของคุ้มเจ้าเมฆวดี คือหน้าจั่วสามเหลี่ยมหน้าบ้านมีลักษณะเป็นวงกลมสีขาวจำหลักอยู่ภายในหน้าจั่ว สื่อถึงศูนย์รวมจิตใจของพี่น้อง บริเวณหลังบ้านมีชานไม้เปิดโล่งเชื่อมต่อระหว่างระเบียงเรือนหลักกับห้องครัวและยุ้งฉางที่อยู่อีกฝั่ง รวมถึงจัดสรรให้มีห้องน้ำอยู่บนตัวอาคาร ซึ่งถือเป็นวิทยาการสุขอนามัยสมัยใหม่ที่ค่อนข้างล้ำยุคในเวลานั้น ส่วนชั้นล่างเดิมเป็นใต้ถุน ต่อมาได้ก่อสร้างเพิ่มเติมด้วยการก่ออิฐฉาบปูน เพื่อสร้างเป็นพื้นที่ใช้สอยให้เหมาะสมกับปัจจุบัน นอกจากนี้ พื้นที่ด้านในคุ้มเจ้าเมฆวดียังคงเก็บรักษาโต๊ะ เก้าอี้ ตู้ และเครื่องเรือนเก่าเก็บ ถือเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญยิ่ง
ราว พ.ศ. 2553 คุ้มเจ้าเมฆวดีได้รับการบูรณะครั้งใหญ่ โดยให้ช่างฝีมือดีดบ้าน เพื่อขยับถอยตัวเรือนไม้ทั้งหลังให้ขยับลึกเข้ามาด้านใน หลบเลี่ยงจากการขยายตัวของถนนด้านหน้า พร้อมทั้งทาสีบำรุงรักษาเนื้อไม้ให้อยู่คงทนจวบถึงปัจจุบัน
สายใยอันยิ่งใหญ่ร้อยรัดผู้คนหลากรุ่นเอาไว้ด้วยกัน ก่อนจะส่งไม้ต่อความรักความผูกพันให้พี่น้อง เพื่อร่วมกันดูแลรักษาเรือนใจหลังนี้ไม่ให้พังทลายไปตามกาลเวลา จนท้ายที่สุด ความรักนั้นก็เติบโตจนโอบรับผู้คนภายนอกเข้ามาสัมผัสถึงความอบอุ่นของวันวาน ผ่านวัฒนธรรมทางอาหารที่มีชีวิต
คุ้มเจ้าเมฆวดีเป็นทั้งที่พักอาศัยและพื้นที่เรียนรู้อาหารตำรับเจ้า สำรับโบราณกว่า 100 ปี ปัจจุบันประตูคุ้มยังคงเปิดกว้างต้อนรับผู้คนมาเรียนรู้วัฒนธรรมผ่านการทำอาหาร และศึกษาประวัติศาสตร์การใช้ชีวิตของเจ้าผู้ครองนครน่านในอดีต
