**คุ้มเจ้าบุรีรัตน์ (มหาอินทร์)**
**ปี พ.ศ. 2432-2436 **
คุ้มที่ผสานตึกอิฐโคโลเนียลกับเรือนไม้สักล้านนาในหลังเดียว
ก่อนที่เชียงใหม่จะเต็มไปด้วยคาเฟ่ โรงแรมบูติก และอาคารร่วมสมัย เมืองแห่งนี้เคยเรียนรู้โลกตะวันตกผ่านคุ้มเจ้านายและกิจการค้าไม้ คุ้มเจ้าบุรีรัตน์คือหนึ่งในหลักฐานสำคัญของยุคนั้น อาคารชั้นล่างก่ออิฐถือปูนหนาเปิดช่องโค้งแบบศิลปะคลาสสิกโคโลเนียล ผังอาคารแบบศอกคู้ รูปตัว L ขณะที่ชั้นบนยังคงเป็นเรือนไม้สักตามภูมิปัญญาล้านนา ราวกับสองวัฒนธรรมกำลังสนทนากันอยู่ภายในอาคารหลังเดียว และบทสนทนานั้นยังคงดำเนินต่อมาจนถึงปัจจุบัน
คุ้มเจ้าบุรีรัตน์ หรือคุ้มกลางเวียง สร้างโดย เจ้าน้อยมหาอินทร์ (เจ้าบุรีรัตน์ มหาอินทร์) หลานของเจ้าหลวงคำฝั้น (เจ้าหลวงเชียงใหม่องค์ที่ 3) ซึ่งดำรงตำแหน่งเจ้าบุรีรัตน์ในสมัยพระเจ้าอินทวิชยานนท์ สร้างขึ้นระหว่าง พ.ศ. 2432-2436 บนพื้นที่ 1ไร่ 3 งาน 84 ตารางวา ก่อนตกทอดมาสู่บุตรชายคือ เจ้าน้อยชมชื่น ณ เชียงใหม่ และต่อมาปี พ.ศ. 2460 เปลี่ยนมือมาเป็นของคุณบัวผัน ทิพยมณฑล กระทั่งในปี พ.ศ. 2544 ตระกูลกิติบุตรและทิพยบุตกุล ในนาม อ.จุลทัศน์ กิติบุตร ได้มอบอาคารให้มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เพื่อใช้เป็นที่ทำการของศูนย์สถาปัตยกรรมล้านนา ภายใต้คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ อาคารที่เคยเป็นพื้นที่อยู่อาศัยของเจ้านายจึงเปลี่ยนบทบาทมาเป็นพื้นที่เรียนรู้ของเมือง
เสน่ห์ของคุ้มหลังนี้อยู่ที่การออกแบบซึ่งไม่แยกความงามออกจากการใช้ชีวิต ชั้นล่างก่ออิฐหนาฉาบปูน เปิดช่องโค้งอาร์ชต่อเนื่องรอบอาคาร ช่วยสร้างร่มเงาและทำให้อากาศไหลเวียนได้ดี ฐานปูนสีขาวให้ความรู้สึกมั่นคง ขณะที่ชั้นบนซึ่งเป็นโครงสร้างไม้สักกลับให้ความรู้สึกอบอุ่นและเบากว่า ความต่างของวัสดุทั้งสองส่วนทำให้อาคารมีมิติ ทั้งในเชิงสถาปัตยกรรมและในเชิงเวลา เพราะเผยให้เห็นช่วงเปลี่ยนผ่านของเชียงใหม่จากเรือนล้านนาแบบดั้งเดิมสู่บ้านเจ้านายที่รับอิทธิพลตะวันตกยุคแรก
ระเบียงไม้ชั้นบนที่ล้อมรอบตัวอาคารเปรียบเสมือนหัวใจของคุ้ม ทำหน้าที่เป็นทั้งทางเดิน พื้นที่รับแขก และห้องนั่งเล่นกึ่งกลางแจ้ง หลังคาเป็นทรงมะนิลา (Gable-Hip Roof) ที่ผสมระหว่างหลังคาจั่วและปั้นหยาคลุมโดยรอบอาคาร เหนือแนวชายคายังมีแผงไม้ฉลุเรขาคณิตซึ่งให้กลิ่นอายตะวันตกแบบวิกตอเรียน ทว่าเมื่ออยู่ร่วมกับโครงสร้างไม้สัก หลังคากระเบื้องดินขอ และฝีมือช่างล้านนา รายละเอียดทั้งหมดกลับกลมกลืนเป็นภาษาเดียวกัน ส่วนลูกกรงไม้ฉลุลายวงรี ข้าวหลามตัด และช่องกลมเล็ก ๆ ทำหน้าที่กรองแสงให้ตกลงบนพื้นไม้เป็นจังหวะอ่อน ๆ ความงามของคุ้มเจ้าบุรีรัตน์จึงไม่ได้เกิดจากการตกแต่งที่มากเกินไป แต่เกิดจากการปล่อยให้แสง ลม เงา และเนื้อไม้ทำงานร่วมกันอย่างพอดี
ภายในอาคารยังคงรายละเอียดของงานช่างไม้ที่เรียบและงดงาม ผนังไม้ตีแนวนอน ประตูบานเปิดคู่ พื้นไม้สักแผ่นยาว และช่องลมเหนือฝา ล้วนออกแบบเพื่อให้บ้านอยู่สบาย ส่วนบันไดหลักด้านหน้าแสดงฐานะของคุ้มเจ้านายผ่านชานพักกว้างและลูกกรงฉลุอย่างประณีต ขณะที่บันไดด้านหลังบอกเล่าระบบการใช้งานของบ้านในอดีต ทั้งพื้นที่รับรอง พื้นที่อยู่อาศัย และพื้นที่บริการที่ถูกจัดวางไว้อย่างมีลำดับ
ปัจจุบันคุ้มเจ้าบุรีรัตน์อยู่ภายใต้การดูแลของคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ดำเนินงานโดยศูนย์สถาปัตยกรรมล้านนา ได้รับการขึ้นทะเบียนและกำหนดเขตที่ดินเป็นโบราณสถานสำหรับชาติ โดยกรมศิลปากร และในปี พ.ศ. 2548 ได้รับรางวัลอาคารอนุรักษ์ดีเด่น ด้านการอนุรักษ์ศิลปสถาปัตยกรรม ประเภทอาคารสถาบันและอาคารสาธารณะ จากสมาคมสถาปนิกสยามในพระบรมราชูปถัมภ์
จากบทบาทใหม่นี้ คุ้มเจ้าบุรีรัตน์จึงงดงามไม่ใช่เพราะความสมบูรณ์แบบ หากเพราะร่องรอยของเวลาได้รับการดูแลอย่างเคารพ ทุกพื้นไม้ที่สึก ทุกช่องลม ทุกลายฉลุ และทุกโค้งอาร์ช ล้วนบอกเล่าความสัมพันธ์ระหว่างสถาปัตยกรรมล้านนา อิทธิพลตะวันตก และชีวิตของผู้คนในเมืองเชียงใหม่ได้เป็นอย่างดี
